อดอาหารนานเท่าไร กระทบต่อสุขภาพร้ายแรง
เปิดข้อมูลการ “อดอาหาร” นานกี่วันจึงกระทบต่อสุขภาพ รวมถึงข้อเสียที่อาจจะอยู่กับร่างกายตลอดไปเมื่ออดอาหารนานเกินไป
การอดอาหารนั้น อาจเกิดขึ้นทั้งในสถานการณ์ที่เราสมัครใจ เช่น การอดอาหารด้วยจุดประสงค์เรื่องการลดน้ำหนัก หรืออาจจะเกิดในสถานการณ์ที่ไม่ได้สมัครใจ เช่น เกิดจากภาวะความยากจน หรือการขาดแคลนอาหาร หรือติดอยู่ในจุดที่ไม่มีอาหาร ในบางครั้งการอดอาหารก็เป็นเครื่องมือในการแสดงออกและเรียกร้องทางการเมืองด้วย
แต่ไม่ว่าจะด้วยเหตุผลใด การอดอาหารเป็นเวลานานล้วนส่งผลกระทบในทางร้ายต่อร่างกายทั้งสิ้น ผลกระทบบางอย่างอาจคงอยู่เพียงระยะเวลาหนึ่ง แต่บางอย่างก็คงอยู่ตลอดชีวิต บทความนี้จะชวนผู้อ่านสำรวจผลกระทบจากการอดอาหารในระยะต่างๆ รวมไปถึงการฟื้นฟูร่างกายหลังผ่านพ้นการอดอาหาร
สถิติคนที่อดอาหารนานที่สุดในโลกเป็นของชายชาวสก็อต อายุ 27 ปี ที่สามารถอดอาหารได้นาน 382 วัน หรือ 1 ปี 17 วัน แต่นั่นเป็นการอดอาหารภายใต้การดูและของแพทย์จากโรงพยาบาลรอยัลดันดี ประเทศสกอตแลนด์ แต่สำหรับกรณีทั่วไปปกติแล้วมนุษย์เราสามารถขาดอาหารได้นานประมาณ 6-8 สัปดาห์ และโดยปกติแทบจะไม่มีใครที่ทนได้ถึง 3 เดือน ทั้งนี้ขึ้นกับปัจจัยเรื่องสภาพร่างกายรวมถึงกิจกรรมที่เกิดขึ้นระหว่างการอดอาหารด้วย
แต่หากระหว่างนั้นมีการอดน้ำควบคุ่กันไป ก็จะทำให้ระยะที่ร่างกายจะทนรับไหวนั้นเหลือเพียงแค่ 1-2 สัปดาห์เท่านั้น เนื่องจากการที่ขาดน้ำเรื่อยๆ จะทำให้ขับปัสสาวะไม่ออก ของเสียภายในร่างกายเกิดการสะสมมากขึ้น อาจเกิดภาวะไตวาย ความดันต่ำลง หรืออาจถึงขั้นช็อกจนเสียชีวิตได้
กลไกปกติของร่างกาย เวลารับประทานอาหารเข้าไป ส่วนที่เกินจากที่ร่างกายใช้จะมีการสะสมเอาไว้ เพื่อนำไปใช้ในตอนที่ขาดสารอาหาร เรียกว่า “ไกลโคเจน” (glycogen) โดยจะสะสมบริเวณตับและกล้ามเนื้อ ใช้สำหรับเป็นแหล่งของพลังงาน เมื่อปริมาณน้ำตาลในเส้นเลือดลดลง หรือร่างกายขาดสารอาหาร ตับจะเปลี่ยนไกลโคเจนให้เป็น “น้ำตาลกลูโคส” (glucose)
หลังจากร่างกายมีการดึงมาใช้เรื่อยๆ จนหมด ร่างกายจะมีการสลายตัวไขมัน หรือการดึงไขมันในร่างกายของเราออกมาใช้ โดยเรียกสิ่งนี้ว่า “คีโตน” เปรียบเสมือนโมเลกุลของน้ำตาล ถ้ากระบวนขาดสารอาหารอย่างต่อเนื่องจนร่างกายดึงทุกส่วนมาใช้หมดแล้ว จึงจะเริ่มดึงเอากล้ามเนื้อ โปรตีน มาใช้ทดแทน ซึ่งเมื่ออดอาหารต่อเนื่องเป็นเวลานานมากๆ จะทำให้กล้ามเนื้อสลาย กล้ามเนื้อทั่วร่างกายมีขนาดเล็กลีบลง ซึ่งเมื่อร่างกายไม่สามารถดึงเอาพลังงานจากส่วนอื่นๆ ออกมาใช้ได้แล้ว เซลส์ในร่างกายจะไม่สามารถทำงานได้ ระบบภายในล้มเหลว ก็จะส่งผลให้มีอันตรายถึงชีวิตได้
นอกจากผลกระทบที่เกิดขึ้นโดยตรงกับร่างกายแล้ว การอดอาหารเป็นเวลานานยังส่งผลต่อสภาจิตใจด้วย เพราะฮอร์โมนในร่างกายเปลี่ยนแปลงไป ทำให้อารมณ์ความรู้สึกของเราเปลี่ยนแปลงด้วย ในช่วงเริ่มแรกอาจจะมีอาการหงุดหงิด เหนื่อยล้า ไม่มีสมาธิ และหมกมุ่นอยู่กับความคิดเรื่องอาหาร บางรายมีเรื่องของอาการซึมเศร้าเข้ามาด้วย
นพ.ฆนัท ครุธกูล อายุรแพทย์โรคหัวใจ นายกสมาคมโภชนาการเพื่อกีฬาและสุขภาพ เคยโพสต์ข้อความผ่านเพจ “คุยกับหมอฆนัท” อธิบายถึงผลกระทบที่อาจจะเกิดกับร่างกายในชั่วโมงต่างๆ หลังจากเริ่มการอดอาหาร
โดยในช่วง 4 ชั่วโมงแรกของการอดอาหาร จะยังไม่ส่งผลอะไรมาก เพราะร่างกายจะยังได้รับพลังงานจากอาหารมื้อที่กินก่อนหน้า และหากไม่เพียงพอก็จะนำไกลโคเจน ซึ่งเป็นพลังงานที่สะสมในร่างกายมาใช้ทดแทนไปก่อน
หากผ่านไปแล้ว 24 ชั่วโมง จะเกิดเกิดความหิว ท้องร้อง รู้สึกอ่อนเพลีย เป็นเพราะไกลโคเจนที่ถูกดึงมาใช้ก่อนหน้านี้ได้หมดลงไปแล้ว ทำให้ร่างกายต้องหาพลังงานใหม่ที่จะมาใช้ทดแทน นั่นก็คือกลูโคสเป็นน้ำตาลที่อยู่ในกระแสเลือด ซึ่งจะถูกนำไปใช้กับสมอง
หากผ่านไป 36 ชั่วโมง สภาพร่างกาย จะเริ่มตัวเริ่มซีด ผิวหนังแห้ง ปากแห้ง ลิ้นแห้งรวมถึงเริ่มมีกลิ่นปากแรง ในช่วงนี้เมื่อกลูโคสถูกดึงไปหมด ร่างกายจะเริ่มไปดึงเอาพลังงานจากโปรตีนหรือกล้ามเนื้อในร่างกายมาใช้แทน
หากผ่านไปถึง 48 ชั่วโมง จะเริ่มมีอาการปวดหัว ดวงตาล้า และไม่ค่อยมีแรงจะขยับตัว พลังงานจากกล้ามเนื้ออาจจะไม่เพียงพอแล้ว ร่างกายจะไปดึงพลังงานที่เก็บไว้ในรูปของไขมันมาใช้งานต่อ
หากผ่านไปได้ถึง 60 ชั่วโมง ร่างกายจะเริ่มปรับตัวได้ และจะดึงพลังงานจากทั้งไขมันและกล้ามเนื้อส่วนต่างๆ ของร่างกายมาใช้ ทำให้ร่างกายมีลักษณะผอมแห้งเป็นอย่างมาก
และหากอดอาหารได้ถึง 72 ชั่วโมง ร่างกายอาจจะมีรู้สึกวูบเล็กบ้าง ตอนที่กำลังลุกขึ้นมา และมีอาการเวียนหัว จากน้ำตาลในเลือดที่ลดลง และที่ 90 ชั่วโมงร่างกายจะเริ่มซูบผอมลงเรื่อยๆ ไม่ค่อยมีแรง แต่จะค่อยๆ ปรับตัวและชินกับสภาวะที่เป็นอยู่
ทั้งนี้ นพ.ฆนัท ระบุด้วยว่า “อาการทั้งหมดนี้จะสามารถอยู่ได้นานหลายวัน หากได้รับการดื่มน้ำ เพราะร่างกายมนุษย์มีน้ำเป็นส่วนประกอบ 60% และเซลล์ต่างๆ ในร่างกายมีน้ำเป็นส่วนสำคัญต่อการทำงาน แต่หากไม่ได้ทั้งน้ำและอาหาร ก็ขึ้นอยู่กับสภาพร่างกายแต่ละคนแล้วว่าจะอดทน และมีชีวิตอยู่ได้นานแค่ไหน”
ทั้งนี้สำหรับผู้ที่เพิ่งผ่านการอดอาหารมาเป็นเวลานาน และจะกลับมารับประทานอาหารอีกครั้ง มีเรื่องที่ต้องระวัง ไม่สามารถกลับมารับประทานอาหารตามปกติได้เลย แต่ต้องเลือกรับประทานอาหารที่พร้อมจะดูดซึม อย่างอาหารเจลที่พร้อมจะปรับลำไส้ เพื่อรับประทานไปแล้วสามารถดูดซึมได้เลย โดยรับประทานต่อเนื่องแบบนี้ประมาณ 4-7 วัน เพื่อทำให้ร่างกายมีการปรับตัวด้วยการสร้างเซลล์ใหม่ขึ้นมา และกลับมาย่อยอาหารหรือดูดซึมเองได้ แต่ยังต้องจำกัดชนิดอาหารและปริมาณในแต่ละวันให้เหมาะสม โดยค่อยๆ เพิ่มการรับประทานอาหารขึ้นมาทีละขั้นตอน แต่ยังไม่ควรจะเป็นอาหารที่มีรสชาติจัดมากจนเกินไป ทั้งนี้เราควรมีการสังเกตอาการควบคู่กันว่าร่างกายมีการถ่ายเหลวอยู่หรือเปล่า ถ้ายังมีการถ่ายเหลวอยู่ก็แปลว่าร่างกายยังไม่พร้อมที่จะย่อยและดูดซึม
นอกจากนี้ การรับประทานอาหารหลังจากที่อดอาหารมานานต้องพึงระวัง “ภาวะรีฟีดดิ้ง ซินโดรม” (Refeeding Syndrome) เนื่องจากร่างกายเราไม่ได้รับสารอาหารนั้นเลย เมื่อร่างกายได้รับสารอาหารโดยทันที จะทำให้เซลล์ทุกอย่างในร่างกายเริ่มซ่อมแซมส่วนที่ขาดหายพร้อมๆ กัน และดึงพลังงานนำไปใช้พร้อมกันหมด ทำให้ร่างกายของเรานั้นปรับตัวไม่ทัน สามารถทำให้เกิดอาการชา ตะคริว ชัก หรือเกร็งได้ ในขณะเดียวกัน การสร้างเซลล์ใหม่ๆ ต้องใช้วิตามินบี 1 เข้าไปช่วยด้วยเพื่อไม่ให้เกิดปัญหา
ที่มา:
https://en.wikipedia.org/wiki/Angus_Barbieri%27s_fast
https://www.medicalnewstoday.com/articles/how-long-can-you-go-without-food
